Tek bir kez söyledi, bir kez geçti mikrofonun karşısına, o kadar… Ama bütün dünyadaki Kürtleri bir asır boyunca aşık etti sesine… Çok sayıda radyo, televizyon, müzik kanalının jeneriği onun sesiyle açılıyor şimdi…

Erivan Radyosu’nun az sayıdaki kadın dengbejlerden Fatma İsa sürgünde Krasnodar kentinde hayatını kaybetti. KCK ve PKK bayraklarıyla toprağa verilen Fatma İsa, son söyleşisini 2008 yılında ANF’ye vermişti.

Kürtlerin en büyük ve en trajik sürgününün eli kulağındayken dünyaya geldi. Yıl 1934’tü. Azerbaycan’ın Erezegin köyünde açtı gözlerini dünyaya. Üç yıl sonra da büyük sürgüne katıldı tekmil Kürtlerle… Sürgün sonrasında Ermenistan’ın Hamzali Köyü’nde yaşamaya başladı. Sadece sürgünlük, baskı ve şiddet değil, ama aynı zamanda katı bir feodal geleneğin içine doğmuştu Fatma İsa.

Okul okuyamadı. On dört yaşına geldiğinde de diğer Kürt kızları gibi ailesinin baskısıyla evlendirildi. Kendisi bilmese de, daha çocukluğunda mucizevi bir sese ve müzik kulağına sahip olduğu söyleniyordu. Yakınlarında Kürt klasiklerinin taşıyıcıları dengbêjler vardı. O da çok severdi dengbêjler gibi söylemeyi. Böyle girmişti müziğin içine. Bir stranı ya da klamı bir kez dinlemesi yeterliydi; sözlerini ve melodisini ezberliyordu hemen…

Ancak o dönemde Müslüman Kürtler içerisinde kadınların müzikle uzaktan yakından ilişki kurması neredeyse günah sayılıyordu. Değil mi ki Meryemxan büyük baskılara uğramıştı… O da korkudan stranlarını, klamlarını sadece kadınlar meclisinde, düğünlerde kadınların toplandığı divanlarda, yaylalarda kadınlar arasında söylemekle yetiniyordu. Gün geldi ki Erivan Radyosu, Müslüman Kürt kadın sesi için arayışa çıktı…

Erivan Radyosu’nun az sayıdaki kadın seslerinden biriydi Fatma İsa… Sürgünde doğdu, sürgünde yaşadı ve sürgünde öldü. Kürtlerin sevgi üzerine söylediği eski klamlardan biri olan “De Miho”yu seslendirerek Kürt müziğinde unutulmaz bir iz bıraktı…

ERİVAN RADYOSU’NDA BİR SÖYLEDİ, PİR SÖYLEDİ

O dönemde Kürtçe yayınlar yapan Erivan Radyosu ise özellikle Müslüman Kürtler arasında sesi güzel kadınların varlığından haberdardır, ancak onlara radyoda şarkı söyletmenin zorluğunu da bilir. Radyo 1972’lerde bölgenin ileri gelenleri ile birlikte, halk arasında güzel sesli olanların tespiti için bir çalışma başlatır. Bu dönemde artık yaş olarak ilerlediği için stran söylemesinde bir sakınca bulunmayan Fatma İsa, kaynının da desteğiyle radyo çalışanlarına yönelir. İsa bu dönemi şöyle özetliyor:

“Erivan radyosunda stran söyleyen Susika Simo, Zadina Şekir ve diğer bazı Kürt kadınları, Ezidi Kürtlerdendi. Ama Erivan Radyosu Müslüman Kürt kadınlarının seslerinin de tanınması için bir dizi çalışma başlattı. Erivan radyosundan yetkililer bu amaçla bizim bölgeye de geldiler. Benim de artık yaşım ilerlemişti. Eşimin kardeşi radyo çalışanlarına beni dinlemelerini önermişti. Ben de birkaç Kürt klasiği söyledim. Erivan radyosunun çalışanları beni dinledi ve çok etkilendiler. Hemen sonraki günlerde beni radyonun redaksiyonuna götürdüler.”

Erivan radyosu kısa bir dönem Kürtçe yayınlar yapmış olsa da, Kürt klasiklerinin korunması, arşivlenmesi ve duyulmasında önemli rol oynadı. Karabetê Xaco, Şeroyê Biro, Efoyê Eset, Paşîke Efo, Memoye Pîr, Keremê Anqosî, Ahmedê Tecîr, Mecîdê Sileman, Arame Tîgran gibi güçlü Kürt sesleri bu dönemde tanınmaya başladılar. Erivan Radyosu’nun redaksiyonunu yürüten Xelil Muratov, Fatma İsa’nın sesini dinler çok beğenir. İsa’yı radyoda söylemesi için teşvik eder. İsa, redaksiyonda “De Miho” “Dînamin”, “ Şerê Reya Beşer”, “Gedê Mirzo” ve “Dervêşê Evdî” gibi klamları seslendirdi. Özellikle “De Miho” adlı parça ile Fatma İsa’nın adı Kürt toplumunun zihnine ve yüreğine kazındı.

ASIRLIK AŞKIN ŞARKISI: “DE MİHO”

Kürt anonim müziğinin eşsiz parçalarından olan “De Miho”, kaynağını bir Kürt derebeyinin kızı Telli ile yoksul bir aşiret köylüsü olan Miho’nun dillere destan aşkından alır. Bu parçada, katı feodal toplumlarda pek az rastlanan kadının erkeğe duyduğu aşkını dile getirmesi ve methiyeler dizmesi vardır, parçayı klasik hale getiren özelliklerden biri de budur. Parça, Telli’nin Miho’ya duyduğu sevgiyi ve ona methiyelerini uzun ve trajik bir havayla anlatır.

Fatma İsa’nın Erivan Radyosu’nda sadece bir defa söylediği bu şarkı, uzun yıllar Kürtlerin en çok dinlediği klasikler arasında yer aldı. Kürtlerde kökenini Zerdüşti söylencelerinden alan Kürt anonim müziğinin klam olarak adlandırılan klasiklerini özgün sesleri ve eşsiz kadınca duygularıyla söyleyen az sayıda kadın dengbêj çıkmıştı. Ve bunların bir çoğu da toplumsal baskılardan dolayı ancak belli bir yaşa geldiklerinde söyleyebilmişlerdi. Mesela bunlardan biri olan Meryemxan, stran söylediği için ağır baskılara uğramıştı. Aynı yaklaşımdan dolayı sesini yeterince değerlendirmeyen Fatma İsa da, sadece bir defa söylediği bu şarkılarla Kürt toplumunu sesiyle büyülemeyi başarmıştı.

O SUSTU, SESİ BÜTÜN DÜNYADA…

Fatma İsa daha sonra gerek Erivan Radyosu redaktörü ve çalışanları, gerekse yakınlarının tüm ısrarlarına rağmen bir daha radyoda söylemedi. İsa, bunun nedenini şöyle açıklıyor: “Ben bir defa gittim ve radyoda bu klamları söyledim. Daha sonra Xelil Muratof, Heciyi Cindî, Mehemedê Slo (Babayev) tekrar söylemem için çok ısrar ettiler. Yine Erivan Radyosu’nun yaşlı dengbêjleri, onlarla birlikte söylemem için çok ısrar etti. Ama ben, toplumsal geleneğin baskılarından dolayı bir daha gitmek istemedim. Ayrıca benim için önemli olan söylemekti. Bir grup kadın içinde ya da yaylalarda telli duvaklı bir gelinin yanında söylemek de çok hoşuma gidiyordu. Ama redaksiyonda söylemekten utanır sıkılırdım.”

Fatma İsa Roj Tv’ nin kendisiyle yaptığı programa kadar, başka bir kitle iletişim aracında söylemedi. Fakat onun Erivan Radyosu’nda söylediği parçalar daha sonra açılan tüm Kürt radyo ve televizyonları tarafından yayınlandı. Yine İsa’nın kameralar önünde söylediği “De Miho” parçası, halen başta MMC müzik kanalı olmak üzere bir çok Kürt televizyon ve radyo programlarının jeneriğinde yer alıyor.

Dengbêj Fatma, dün akşam saatlerinde Krasnodar’da bulunan Kürt kurumları temsilcileri ve çok sayıda kişinin katılımıyla toprağa verildi. Cenaze töreninde konuşma yapan Krosnodar Kürt Kültür Otonomisi Başkanı İşxan Ankosi, Dengbêj Fatma’nın klamlarının sürgündeki bir halkın çığlıkları olduğunu belirterek, Kürtlerin onu asla unutmayacağını belirtti. Cenaze töreninde dengbêjler, Dengbêj Fatma’nın ünlü aşk klamı “De Miho”yu seslendirdi.